Zasady kierowania lekarzy do pracy przy zwalczaniu epidemii koronawirusa – opinia prawna - Śląska Izba Lekarska

W ramach naszej witryny stosujemy pliki cookies w celu świadczenia Państwu usług na najwyższym poziomie, w tym w sposób dostosowany do indywidualnych potrzeb. Korzystanie z witryny bez zmiany ustawień dotyczących cookies oznacza, że będą one zamieszczane w Państwa urządzeniu końcowym. Możecie Państwo dokonać w każdym czasie zmiany ustawień dotyczących cookies. Więcej  szczegółów w naszej Polityce prywatności i cookies.
  • BIP
Otwórz menu/Zamknij menu

Zachęcamy do zapoznania się z opinią prawną przygotowaną, w ramach porozumienia samorządów zawodowych, przez panią mecenas Katarzynę Legień.

Zasady kierowania lekarzy do pracy przy zwalczaniu epidemii koronawirusa opinia prawna

1. Przedmiot opinii: ustalenie zasad kierowania lekarzy do pracy przy zwalczaniu epidemii wirusa SARS-CoV-2, warunków pracy, konsekwencji prawnych niewykonania decyzji o skierowaniu do pracy.

2. Podstawy prawne:

    1. ustawa z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (Dz.U. Nr 234, poz. 1570 ze zm.), zwana dalej „ustawą o zwalczaniu chorób zakaźnych”,
    2. rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 20 marca 2020 r. w sprawie ogłoszenia na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej stanu epidemii (Dz.U. z 2020 r. poz. 491),
    3. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483),
    4. ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (Dz.U. 1997 Nr 28, poz. 152 ze zm.),
    5. ustawa z dnia 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej (Dz.U. z 2020 r. poz. 295 ze zm.),
    6. Kodeks postępowania administracyjnego z dnia 14 czerwca 1960 r. (Dz.U. Nr 30, poz. 168 ze zm.),
    7. ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (Dz.U. Nr 24, poz. 141 ze zm.),
    8. ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.),
    9. ustawa z dnia 2 grudnia 2009 r. o izbach lekarskich (Dz.U. Nr 219, poz. 1708 ze zm.).

3. Analiza prawna

3.1. Podstawy prawne działań organów administracji publicznej w czasie epidemii

W okresie od dnia 20 marca 2020 r. do odwołania, na mocy rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 20 marca 2020 r. (Dz.U. z 2020 r. poz. 491), wydanego na podstawie delegacji ustawowej zawartej w art. 46 ust. 2 i 4 ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń  i chorób zakaźnych u ludzi, ogłoszono na terenie Rzeczypospolitej Polskiej stan epidemii w związku z zakażeniami wirusem SARS-CoV-2.

Stan epidemii jest szczególną sytuacją prawną, regulowaną w ustawieo zwalczaniu chorób zakaźnych, wprowadzaną na danym obszarze  w związku z wystąpieniem epidemii, w celu podjęcia określonych w ustawie działań przeciwepidemicznych i zapobiegawczych dla zminimalizowania skutków epidemii (por. art. 2 pkt 22 ustawy). Jest to instytucja prawna występująca w polskim porządku prawnym od dnia 1 stycznia 2009 r., to jest od początku obowiązywania ustawy o zwalczaniu chorób zakaźnych.

Stan epidemii nie jest stanem nadzwyczajnym w rozumieniu przepisów Rozdziału XI Konstytucji RP. Zgodnie z art. 228 ust. 1 ustawy zasadniczej, w sytuacjach szczególnych zagrożeń, jeżeli zwykłe środki konstytucyjne są niewystarczające, może zostać wprowadzony odpowiedni stan nadzwyczajny: stan wojenny, stan wyjątkowy lub stan klęski żywiołowej. Stan epidemii nie jest tożsamą sytuacją prawną, traktuje go się jako instrument prawny niezależny od stanów nadzwyczajnych. W ustawie o zwalczaniu chorób zakaźnych brak zapisu uzależniającego możliwość ogłoszenia stanu epidemii i stosowania narzędzi prawnych dedykowanych tej sytuacji (w tym kierowania personelu medycznego do pracy przy zwalczaniu epidemii w trybie decyzji administracyjnych), od jednoczesnego wprowadzenia stanu nadzwyczajnego.

Zgodnie z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, ograniczenia w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw mogą być ustanawiane tylko  w ustawie i tylko wtedy, gdy są konieczne w demokratycznym państwie dla jego bezpieczeństwa lub porządku publicznego, bądź dla ochrony środowiska, zdrowia i moralności publicznej, albo wolności i praw innych osób. Konstytucja dopuszcza zatem ograniczenia w zakresie korzystania z konstytucyjnych praw i wolności, stanowiąc, że "mogą być ustanawiane tylko w ustawie" i wprowadzane tylko wówczas, gdy są konieczne ze względu na bezpieczeństwo wymienionych w tymże przepisie dóbr, w tym zdrowia. Można zatem przyjąć, że działania organów administracji publicznej podejmowane na podstawie przepisów ustawy o zwalczaniu chorób zakaźnych w celu walki z epidemią koronawirusa, mieszczą się  w dyspozycji art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, jako mające oparcie w ustawie.

Ogłoszenie stanu epidemii w trybie przewidzianym w art. 46 ustawy o zwalczaniu chorób zakaźnych, skutkuje możliwością uruchomienia przewidzianych tą ustawą narzędzi i procedur, w tym kierowania osób do pracy przy jej zwalczaniu w trybie art. 47 ustawy o zwalczaniu chorób zakaźnych. Podkreślić przy tym należy, że umocowanie do podejmowania takich działań wynika także wprost z przepisów ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty. Zgodnie bowiem z art. 48 ust. 1 tej ustawy, lekarz wykonujący zawód może być powołany przez uprawniony organ do udzielania pomocy lekarskiej w celu zwalczania skutków katastrof, epidemii i klęsk żywiołowych na czas ich trwania. Zasady  i tryb powołania lekarza określają odrębne przepisy. Przepisami szczególnymi, regulującymi przedmiotowe sytuacje są: ustawa z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi oraz ustawa z dnia 18 kwietnia 2002 r. o stanie klęski żywiołowej. Przepisy ustawy o zwalczaniu chorób zakaźnych, stosowane w stanie epidemii wirusa SARS-CoV-2, korespondują więc z ustawą regulującą zasady wykonywania zawodu lekarza.

3.2. Osoby kierowane do pracy przy zwalczaniu epidemii – zakres podmiotowy regulacji, wyłączenia

Zgodnie z art. 47 ust. 1 ustawy o zwalczaniu chorób zakaźnych, do pracy przy zwalczaniu epidemii mogą być skierowani:

  1. pracownicy podmiotów leczniczych,
  2. osoby wykonujące zawody medyczne,
  3. osoby, z którymi podpisano umowy na wykonywanie świadczeń zdrowotnych,
  4. inne osoby, jeżeli ich skierowanie jest uzasadnione aktualnymi potrzebami podmiotów kierujących zwalczaniem epidemii.

Katalog osób wymienionych w art. 47 ust. 1 ustawy jest szeroki i prowadzi do wniosku, że każdy lekarz, niezależnie od formy zatrudnienia, może zostać zobowiązany do dodatkowej pracy przy zwalczaniu epidemii (o ile nie podlega wyłączeniu na podstawie art. 47 ust. 3, o czym poniżej).

Imienne listy osób, które mogą zostać skierowane do działań służących ochronie zdrowia publicznego przed zakażeniami i chorobami zakaźnymi (zawierające dane takie, jak: imię i nazwisko, wykonywany zawód, data urodzenia, numer PESEL, płeć, adres miejsca zamieszkania), stanowią jeden z elementów tzw. wojewódzkiego planu działania na wypadek wystąpienia epidemii, tworzonego przez wojewodę przy udziale jednostek samorządu terytorialnego, podmiotów leczniczych i innych dysponentów obiektów użyteczności publicznej, które na żądanie wojewody przekazują dane i informacje niezbędne do sporządzenia tego planu (por. art. 44 ustawy o zwalczaniu chorób zakaźnych).

Zgodnie z art. 47 ust. 3 ustawy o zwalczaniu chorób zakaźnych, skierowaniu do pracy niosącej ryzyko zakażenia przy zwalczaniu epidemii nie podlegają:

  1. osoby, które nie ukończyły 18 lat bądź ukończyły 60 lat,
  2. kobiety w ciąży,
  3. osoby samotnie wychowujące dziecko w wieku do 18 lat,
  4. osoby wychowujące dziecko w wieku do 14 lat (przy czym, gdy dziecko w wieku powyżej 14 lat jest wychowywane przez dwoje osób, którym przysługuje władza rodzicielska, do pracy przy zwalczaniu epidemii może zostać skierowana wyłącznie jedna z nich),
  5. osoby wychowujące dziecko z orzeczeniem o niepełnosprawności lub orzeczeniem o potrzebie kształcenia specjalnego,
  6. osoby, u których orzeczono częściową lub całkowitą niezdolność do pracy,
  7. inwalidzi i osoby z orzeczonymi chorobami przewlekłymi (przy czym orzeczenie choroby przewlekłej nie wymaga żadnej szczególnej formy ponieważ, przepisy prawa nie regulują odrębnego trybu orzekania chorób przewlekłych),
  8. osoby, o których mowa w art. 2 ustawy z dnia 31 lipca 1981 r. o wynagrodzeniu osób zajmujących kierownicze stanowiska państwowe (Dz.U. z 2019 r. poz. 152), oraz posłowie i senatorowie Rzeczypospolitej Polskiej.

Imienne listy osób, które mogą zostać skierowane do takich działań, a przekazywane wojewodzie przez właściwe podmioty, nie powinny obejmować osób podlegających wyłączeniu. Zgodnie z art. 44 ust. 5 ustawy, w przypadku zmiany danych lub informacji, podmioty tworzące listy, zobowiązane są do niezwłocznego przekazania ich wojewodzie – to na nich zatem w pierwszej kolejności spoczywa obowiązek prawidłowego tworzenia wykazu osób.

Przepisy ustawy o zwalczaniu chorób zakaźnych nie nakładają na wojewodę obowiązku dodatkowego weryfikowania sytuacji rodzinnej czy stanu zdrowia adresata decyzji, przed jej wydaniem. Obowiązek taki wywieść jednak należy z przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego, który stosuje się do decyzji wydawanych na postawie ustawy o zwalczaniu chorób zakaźnych. Wydanie prawidłowej decyzji w każdym przypadku powinno poprzedzać dokładne i wyczerpujące ustalenie stanu faktycznego istniejącego w sprawie, stosownie do art. 7 k.p.a. statuującego zasadę prawdy obiektywnej i uwzględniania słusznych interesów obywateli, a także art. 77 § 1 k.p.a.

Dodatkowo, podkreślić należy, iż powyższe wyłączenia ustawowe nie mają charakteru absolutnego. Brzmienie art. 47 ust. 3 ustawy wskazuje bowiem na to, że wymienione tam osoby nie podlegają skierowaniu do pracy przy zwalczaniu epidemii jedynie w sytuacjach, gdy praca taka mogłaby nieść ryzyko zakażenia. O istnieniu takiego zagrożenia decyduje zaś każdorazowo podmiot kierujący (wojewoda, minister właściwy do spraw zdrowia). Problem ten jest istotny o tyle, że decyzja wydawana w trybie art. 47 ustawy nie wymaga uzasadnienia (por. art. 47 ust. 6a), co powoduje ryzyko dowolnej oceny charakteru ryzyka i z całą pewnością poważnie utrudnia weryfikację zasadności wydania takiej decyzji, zwłaszcza w przypadku osób wymienionych we wspomnianym katalogu.

3.3. Tryb kierowania do pracy przy zwalczaniu epidemii, wykonanie decyzji, środki odwoławcze, skutki niewykonania decyzji

Skierowanie do pracy przy zwalczaniu epidemii następuje w drodze decyzji, którą wydaje:

  • na terenie województwa, w którym osoba skierowana posiada miejsce pobytu lub jest zatrudniona – wojewoda,
  • w razie skierowania do pracy na obszarze innego województwa – minister właściwy do spraw zdrowia.

Od decyzji wojewody przysługuje odwołanie do ministra właściwego do spraw zdrowia. Ustawa o zwalczaniu chorób zakaźnych nie zawiera zapisu na temat możliwości wniesienia odwołania od decyzji ministra zdrowia. Jakkolwiek odesłania takiego nie zawiera ustawa, przyjąć należy, że do decyzji wydawanych na jej podstawie zastosowanie mieć powinny przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego (zgodnie bowiem z art. 1 pkt 1 k.p.a., kodeks ten normuje m.in. postępowanie przed organami administracji publicznej w należących do właściwości tych organów sprawach indywidualnych rozstrzyganych w drodze decyzji administracyjnych, a taki charakter ma decyzja o skierowaniu do pracy przy zwalczaniu epidemii). W omawianym przypadku, zastosowanie mieć będzie art. 127 § 3 k.p.a., zgodnie z którym od decyzji wydanej w pierwszej instancji przez ministra lub samorządowe kolegium odwoławcze nie służy odwołanie, jednakże strona niezadowolona z decyzji może zwrócić się do tego organu  z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy. Do wniosku tego stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące odwołań od decyzji. Osoba delegowana do pracy może zatem zwrócić się do ministra o ponowne rozpatrzenie sprawy i zmianę decyzji bądź jej uchylenie.

Wniesienie środka odwoławczego od decyzji o skierowaniu do pracy przy zwalczaniu epidemii nie wstrzymuje jej wykonania (por. art. 47 ust. 6 ustawy), co oznacza, że decyzja wywołuje skutek prawny w postaci obowiązku niezwłocznego podjęcia pracy od chwili jej doręczenia. Decyzja o skierowaniu do pracy przy zwalczaniu epidemii powinna jednak precyzować datę rozpoczęcia pracy przy zwalczaniu epidemii. Decyzja powinna także zawierać imię i nazwisko oraz numer prawa wykonywania zawodu osoby, do której jest skierowana, podmiot leczniczy, do którego następuje skierowanie, okres, w którym ma być wykonywana praca, pouczenie o prawie odwołania od decyzji.

W uzasadnionych przypadkach natychmiastowe wykonanie decyzji wstrzymać może, na wniosek zgłoszony w odwołaniu, dopiero organ odwoławczy ( por. art. 135 k.p.a.).

Ustawą z dnia 31 marca 2020 r. o zmianie niektórych ustaw w zakresie systemu ochrony zdrowia związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19 (Dz.U. z 2020 r. poz. 567) do art. 47 ustawy o zwalczaniu chorób zakaźnych dodano ustęp 6a, wprowadzający uproszczony sposób wydania i doręczenia decyzji o skierowaniu do pracy przy zwalczaniu epidemii. Decyzje takie nie wymagają uzasadnienia i mogą być przekazywane w każdy możliwy sposób zapewniający dotarcie decyzji do adresata, w tym ustnie (decyzje przekazane  w sposób inny niż na piśmie, są następnie doręczane na piśmie po ustaniu przyczyn uniemożliwiających doręczenie w ten sposób).

Niewykonanie decyzji o skierowaniu do pracy przy zwalczaniu epidemii stanowi wykroczenie zagrożone karą grzywny w wysokości od 20 do 5000 złotych (por. art. 53-54 ustawy o zwalczaniu chorób zakaźnych oraz art. 24 § 1 Kodeksu wykroczeń).

Dodatkowo, nowymi przepisami przyjętymi w związku ze zwalczaniem epidemii (ustawą z dnia 31 marca 2020 r.), wprowadzono do ustawy  o zwalczaniu chorób zakaźnych dalsze sankcje za niewykonanie decyzji o skierowaniu do pracy, a to kary pieniężne wymierzane i egzekwowane na drodze administracyjnej – przewidziane w art. 48a ust. 2 ustawy, w myśl którego, kto w stanie zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii nie wykonuje decyzji, o których mowa w art. 47 ust. 4, podlega karze pieniężnej w wysokości od 5000 zł do 30 000 zł. Kary pieniężne wymierza odpowiednio wojewoda albo minister właściwy do spraw zdrowia.

Sposób wykonania decyzji o wymierzeniu kary pieniężnej, przyjęty w znowelizowanej ustawie, może budzić podobne kontrowersje, co sposób wydania samej decyzji o skierowaniu do pracy, albowiem również w tym wypadku decyzja podlega natychmiastowemu wykonaniu z dniem jej doręczenia, zaś termin zapłaty kary wynosi 7 dni (por. art. 48a ust. 4 i 7).

Nadto, w razie ponownej odmowy wykonania decyzji o skierowaniu do pracy, możliwe jest wymierzenie wyższej kary – powiększonej o 25% kary pieniężnej wymierzonej poprzednio (art. 48a ust. 5).

3.4. Warunki zatrudnienia przy zwalczaniu epidemii

W decyzji o skierowaniu do pracy przy zwalczaniu epidemii określa się czas trwania obowiązku pracy w podmiocie leczniczym lub w innej jednostce organizacyjnej wskazanych w decyzji, nie dłuższy niż 3 miesiące.

Ustawa wprowadza następujące instrumenty ochronne dla pracowników kierowanych do pracy w innym podmiocie leczniczym lub innej jednostce organizacyjnej, związane z tym, że osoba taka zaprzestaje wykonywania pracy w dotychczasowym miejscu.

Po pierwsze, osobie skierowanej do pracy przy zwalczaniu epidemii dotychczasowy pracodawca jest obowiązany udzielić urlopu bezpłatnego na czas określony w decyzji. Okres urlopu bezpłatnego zalicza się do okresu pracy, od którego zależą uprawnienia pracownicze u tego pracodawcy. Po drugie, przez czas trwania obowiązku pracy w innym podmiocie lub jednostce, dotychczasowy pracodawca nie może rozwiązać ani wypowiedzieć umowy o pracę z osobą skierowaną do pracy, chyba że istnieje podstawa do rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia z winy pracownika albo w przypadku zmiany lub uchylenia decyzji (z wyłączeniem przypadków przewidzianych w art. 63-67 Kodeksu pracy, np. wygaśnięcia umowy zawartej na czas określony, śmierci pracodawcy).

Dotychczasowy pracodawca będzie także musiał na nowo zorganizować pracę (np. harmonogram dyżurów) i rozdysponować między pozostałych pracowników obowiązki pracownika skierowanego do innej placówki. Obowiązek zapewnienia zastępcy nie obciąża pracownika kierowanego do pracy.

Podmiot leczniczy lub jednostka organizacyjna, do której skierowano osobę wskazaną w decyzji, nawiązują z osobą skierowaną do pracy stosunek pracy na czas wykonywania określonej pracy, na okres nie dłuższy niż wskazany w decyzji (por. art. 47 ust. 9 ustawy o zwalczaniu chorób zakaźnych). Przedmiotowa regulacja oznacza, że stosunek kreowany decyzją o skierowaniu do pracy polega reżimowi przepisów Kodeksu pracy oraz innych ustaw dotyczących warunków świadczenia pracy przez osoby wykonujące zawody medyczne, w szczególności ustawy o działalności leczniczej (oczywiście przy uwzględnieniu kwestii regulowanych odmiennie w samej ustawie o zwalczaniu chorób zakaźnych). Co za tym idzie, na „nowym” pracodawcy spoczywa obowiązek odpowiedniego stosowania przepisów prawa pracy dotyczących treści stosunku pracy, w szczególności art. 29 Kodeksu pracy, wprowadzającego obowiązek określenia warunków pracy i płacy, w tym: rodzaju pracy, miejsca wykonywania pracy, wynagrodzenia za pracę, wymiaru czasu pracy (zgodnie bowiem z art. 29 § 5 k.p., zasady te stosuje się odpowiednio do stosunków pracy nawiązanych na innej podstawie niż umowa o pracę).

Osobie skierowanej do pracy na podstawie decyzji przysługuje wynagrodzenie zasadnicze w wysokości nie niższej niż 150% przeciętnego wynagrodzenia zasadniczego przewidzianego na danym stanowisku pracy w zakładzie wskazanym w tej decyzji lub w innym podobnym zakładzie, jeżeli w zakładzie wskazanym nie ma takiego stanowiska. Wynagrodzenie nie może być niższe niż wynagrodzenie, które osoba skierowana do pracy przy zwalczaniu epidemii otrzymała w miesiącu poprzedzającym miesiąc, w którym wydana została decyzja o skierowaniu jej do pracy przy zwalczaniu epidemii.

Ponadto, osobie skierowanej do pracy, przysługuje zwrot kosztów przejazdu, zakwaterowania i wyżywienia, na zasadach określonych w przepisach o ustalaniu oraz wysokości należności przysługującej pracownikom państwowych jednostek z tytułu podróży służbowych na obszarze kraju. Zwrot kosztów z tytułu zakwaterowania lub wyżywienia nie przysługuje w przypadku zapewnienia w miejscu wykonywania pracy bezpłatnego zakwaterowania lub wyżywienia.

Pracownikom podmiotów leczniczych oraz innym osobom podejmującym działania w celu zapobiegania i zwalczania chorób zakaźnych i zakażeń u ludzi przysługuje ochrona prawna należna funkcjonariuszowi publicznemu.

3.5. Czas pracy przy zwalczaniu epidemii

Zgodnie z art. 47a ustawy o zwalczaniu chorób zakaźnych, w okresie ogłoszenia stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, wobec pracowników wykonujących zawód medycznych stosuje się przepisy art. 95-99 ustawy z dnia 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej, tj. regulacje dotyczące dyżuru medycznego, zatrudnienia przekraczającego 48 godzin tygodniowo (klauzula opt-out), prawa do nieprzerwanego odpoczynku, możliwości zobowiązania do pozostawania w gotowości do udzielania świadczeń zdrowotnych (dyżur pod telefonem), dodatku za pracę w porze nocnej i święta.

Pracownicy tacy mogą zatem zostać zobowiązani do pełnienia w zakładzie leczniczym dyżuru medycznego, polegającego na wykonywaniu czynności zawodowych poza normalnymi godzinami pracy, w podmiocie leczniczym wykonującym stacjonarne i całodobowe świadczenia zdrowotne. Czas pełnienia dyżuru medycznego wlicza się do czasu pracy. Praca w ramach pełnienia dyżuru medycznego może być planowana również w zakresie, w jakim będzie przekraczać 37 godzin 55 minut na tydzień w przyjętym okresie rozliczeniowym. Do wynagrodzenia za pracę w ramach pełnienia dyżuru medycznego stosuje się odpowiednio przepisy art. 1511 § 1-3 Kodeksu pracy (dodatek 100% za pracę w godzinach nadliczbowych przypadających w nocy, niedziele i święta niebędące dla pracownika dniami pracy, zgodnie z obowiązującym go rozkładem czasu pracy, dodatek 50% wynagrodzenia - za pracę w godzinach nadliczbowych przypadających w każdym innym dniu). Nadto, pracownikowi pełniącemu dyżur medyczny, przysługuje w każdym tygodniu prawo do co najmniej 24 godzin nieprzerwanego odpoczynku, udzielanego w okresie rozliczeniowym nie dłuższym niż 14 dni.

Pełnienie dyżuru medycznego jest obowiązkiem pracownika i stanowi dodatkowe zadanie wykonywane po godzinach pracy. Podstawą powstania takiego obowiązku jest polecenie pracodawcy. Zgodnie ze stanowiskiem Głównego Inspektora Pracy oraz Ministerstwa Zdrowia, maksymalny okres trwania dyżuru medycznego musi zamykać się w obrębie 24 godzin od chwili rozpoczęcia pracy, gdy dyżur pełniony jest po dniu pracy pracownika lub 24 godzin, gdy dyżur taki pełniony jest w dniu wolnym od pracy. W pierwszym przypadku dyżur medyczny może wynosić więc maksymalnie 16 godzin 25 minut, w drugim – 24 godziny.

3.6. Powierzenie innej pracy przez pracodawcę

Niezależnie od opisanego powyżej trybu kierowania kadry medycznej do pracy przy zwalczaniu epidemii na podstawie decyzji administracyjnych, wydawanych w trybie ustawy o zwalczaniu chorób zakaźnych (który będzie mieć zastosowanie szczególnie w przypadku skierowania lekarza do pracy w innej placówce medycznej), możliwość powierzenia pracownikowi innej pracy – w tym samym zakładzie pracy – przewidują przepisy Kodeksu pracy. Zgodnie z art. 42 § 4 k.p., pracodawca może, w przypadkach uzasadnionych potrzebami pracodawcy, powierzyć pracownikami inną pracę niż określona w umowie o pracę na okres nieprzekraczający 3 miesięcy w roku kalendarzowym, jeżeli nie powoduje to obniżenia wynagrodzenia i odpowiada kwalifikacjom pracownika (w tym wypadku – kwalifikacjom pracownika w oddziale zakaźnym). Pod pojęciem kwalifikacji, o jakich mowa w art. 42 § 4 k.p., należy rozumieć nie tylko przygotowanie zawodowe pracownika (jego formalne wykształcenie, zdobyte doświadczenie zawodowe i potrzebne umiejętności), ale także właściwości psychofizyczne (por. wyrok Sądu Najwyższego - Izba Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 4 października 2000 r., I PKN 61/00).

Dla odmiany, wymogu co do zgodności kwalifikacji nie zawierają przepisy dotyczące kierowania do pracy w trybie decyzji administracyjnej wojewody lub ministra zdrowia.

W przypadku powierzenia innej pracy przez pracodawcę na okres do 3 miesięcy, nie jest wymagane wypowiedzenie dotychczasowych warunków pracy lub płacy (tzw. wypowiedzenie zmieniające), a co za tym idzie, powierzenie innej pracy nie musi być dokonane na piśmie ani zawierać uzasadnienia, nie wymaga uprzedniej konsultacji z reprezentującą pracownika organizacją związkową, a pracodawca nie ma obowiązku informowania pracownika o możliwości odwołania się do sądu. Pracownikowi, któremu pracodawca na podstawie art. 42 § 4 k.p. powierzył inną pracę, nie przysługują roszczenia przewidziane w razie nieuzasadnionego lub naruszającego przepisy wypowiedzenia umowy o pracę albo jej warunków (por. wyrok Sądu Najwyższego - Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych z dnia 18 września 2014 r., III PK 138/13).

Możliwość skierowania przez pracodawcę (a także przez wojewodę czy ministra w drodze decyzji administracyjnej) do innych zadań, niż wynikające z zawartej umowy, dotyczy także lekarzy stażystów i lekarzy odbywających szkolenie specjalizacyjne.

Ustawą z dnia 31 marca 2020 r. o zmianie niektórych ustaw w zakresie systemu ochrony zdrowia związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19 (Dz.U. z 2020 r. poz. 567), do ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty w art. 15 tej ustawy dodano ustępy 8a-8d,  w myśl których w przypadku ogłoszenia stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii lekarz stażysta może zostać skierowany przez: 1) wojewodę do pracy przy zwalczaniu epidemii na podstawie art. 47 ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń  i chorób zakaźnych u ludzi do podmiotu, w którym odbywa staż albo do innego podmiotu, albo przez: 2) pracodawcę do realizacji innych zadań niż wynikające z umowy, jeżeli nie zostanie wydana decyzja, o której mowa w pkt 1. Skierowanie lekarza stażysty do innych zadań winno odpowiadać jego kompetencjom – zadania, do których kieruje się takiego lekarza, muszą być dostosowane do poziomu wiedzy i umiejętności kierowanego lekarza stażysty oraz podlegać nadzorowi i kierownictwu lekarza specjalisty wyznaczonego przez kierownika jednostki, do której został skierowany lekarz stażysta.

Analogiczne regulacje wprowadzono w stosunku do lekarzy odbywających szkolenie specjalizacyjne (art. 16m ust. 15-19 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty).

3.7. Środki ochrony indywidualnej

Kodeks pracy formułuje katalog obowiązków ciążących na pracodawcy, a związanych z odpowiednimi warunkami pracy w miejscu pracy. Pracodawca ponosi odpowiedzialność za stan bezpieczeństwa i higieny pracy w zakładzie pracy. Na zakres odpowiedzialności pracodawcy nie wpływają obowiązki pracowników w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy oraz powierzenie wykonywania zadań służby bezpieczeństwa  i higieny pracy specjalistom spoza zakładu pracy. Pracodawca jest obowiązany chronić zdrowie i życie pracowników przez zapewnienie bezpiecznych i higienicznych warunków pracy przy odpowiednim wykorzystaniu osiągnięć nauki i techniki. Koszty działań podejmowanych przez pracodawcę w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy w żaden sposób nie mogą obciążać pracowników.

Pracodawca jest obowiązany przekazywać pracownikom informacje o zagrożeniach dla zdrowia i życia występujących w zakładzie pracy, na poszczególnych stanowiskach pracy i przy wykonywanych pracach. Pracodawca jest obowiązany dostarczyć pracownikowi nieodpłatnie środki ochrony indywidualnej zabezpieczające przed działaniem niebezpiecznych i szkodliwych dla zdrowia czynników występujących  w środowisku pracy oraz informować go o sposobach posługiwania się tymi środkami. Środki ochrony indywidualnej dostarczane przez pracodawcę powinny spełniać wymagania dotyczące oceny zgodności określone w odrębnych przepisach.

Pracodawca nie może dopuścić pracownika do pracy bez środków ochrony indywidualnej oraz odzieży i obuwia roboczego, przewidzianych do stosowania na danym stanowisku pracy. Postępowanie takie stanowi wykroczenie przeciwko prawom pracownika przewidziane w art. 283 Kodeksu pracy, zagrożone karą grzywny od 1000 zł do 30 000 zł.

W związku z powyższym, powstaje pytanie o możliwość odmowy wykonania polecenia pracodawcy dotyczącego pracy w warunkach nie odpowiadających przepisom BHP lub stwarzających bezpośrednie zagrożenie dla zdrowia lub życia pracownika. Jak się okazuje, możliwości takiej pozbawieni są pracownicy medyczni.

Co do zasady, zgodnie z art. 210 § 1 Kodeksu pracy, w razie gdy warunki pracy nie odpowiadają przepisom bezpieczeństwa i higieny pracy  i stwarzają bezpośrednie zagrożenie dla zdrowia lub życia pracownika albo gdy wykonywana przez niego praca grozi takim niebezpieczeństwem innym osobom, pracownik ma prawo powstrzymać się od wykonywania pracy, zawiadamiając o tym niezwłocznie przełożonego. Nadto, pracownik ma prawo, po uprzednim zawiadomieniu przełożonego, powstrzymać się od wykonywania pracy wymagającej szczególnej sprawności psychofizycznej w przypadku, gdy jego stan psychofizyczny nie zapewnia bezpiecznego wykonywania pracy i stwarza zagrożenie dla innych osób.

Przepisy te nie dotyczą jednak pracownika, którego obowiązkiem pracowniczym jest ratowanie życia ludzkiego lub mienia (por. art. 210 § 5 k.p.). Możliwość odmowy wykonania polecenia pracodawcy ze względu na bezpośrednie zagrożenie życia lub zdrowia w warunkach epidemii koronawirusa nie dotyczy personelu medycznego.

Nie ulega wątpliwości, że osobami najbardziej narażonymi na kontakt z koronawirusem są lekarze, pielęgniarki czy ratownicy.Niemniej, „praca personelu medycznego odbywa się z natury rzeczy w warunkach bezpośredniego zagrożenia dla zdrowia czy nawet życia ludzkiego. Obowiązkiem pracowniczym tych osób jest ratowanie zdrowia lub życia pacjentów, więc personel taki nie korzysta z przysługującego ogółowi zatrudnionych uprawnienia do powstrzymania się od wykonywania pracy niebezpiecznej” (art. 210 § 5 w związku z art. 210 § 1 k.p.) (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 maja 2001 roku, sygn. akt II UKN 395/00).

Pamiętać jednak należy, że zakłady opieki zdrowotnej jako pracodawcy mają obowiązek zastosowania wszelkich dostępnych środków organizacyjnych i technicznych mających na celu ochronę zdrowia pracowników (personelu medycznego) przed zakażeniem jakąkolwiek chorobą zakaźną. Oznacza to, że wykonywanie pracy w zagrożeniu zakażeniem nie wyłącza odpowiedzialność pracodawcy w razie dojścia do takiego zakażenia (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 kwietnia 2000 r., sygn. akt I PKN 584/99). Na szpitalu jako pracodawcy spoczywa zwiększone ryzyko odpowiedzialności wobec pracowników personelu medycznego, którzy korzystają z domniemania faktycznego, że do zakażenia doszło  w związku z pracą zawodową.

W przypadku, w którym pracodawca uznaje nieobecność pracownika lub odmowę wykonania polecenia służbowego za nieusprawiedliwioną, niestety może podjąć działania przewidziane w Kodeksie pracy - począwszy od zastosowania kar porządkowych, po zwolnienie dyscyplinarne.  W odniesieniu natomiast do pracowników medycznych zatrudnionych na podstawie umów cywilnoprawnych (kontraktów), ocena możliwości stosowania kar finansowych/kar umownych, każdorazowo zależeć będzie od treści konkretnej umowy łączącej strony.

3.8. Sytuacja prawna lekarzy zatrudnionych na podstawie umów cywilnoprawnych

Jak już wskazano, możliwość skierowania do pracy przy zwalczaniu epidemii koronawirusa, na podstawie decyzji administracyjnej wydawanej przez wojewodę lub ministra zdrowia w trybie ustawy o zwalczaniu chorób zakaźnych, dotyczy wszystkich lekarzy, niezależnie od formy zatrudnienia. Skierowanie takie może otrzymać także lekarz zatrudniony na podstawie umowy cywilnoprawnej (o ile nie podlega wyłączeniu ustawowemu na podstawie art. 47 ust. 3), niezależnie od treści kontraktu łączącego go ze szpitalem macierzystym.

Przepisy ustawy o zwalczaniu chorób zakaźnych nie zawierają regulacji dotyczących losów umów cywilnoprawnych łączących pracowników medycznych z dotychczasowymi podmiotami, w przypadku skierowania ich do pracy przy zwalczaniu epidemii w trybie administracyjnym. W takich przypadkach, każdorazowo znaczenie będą miały zapisy umowne, albowiem w praktyce umowy takie przybierają różne treści. Przyjąć można, że zaprzestanie udzielania świadczeń określonych w umowie, jak i zaprzestanie bycia w gotowości do ich udzielania, skutkować będzie pozbawieniem lekarza prawa do wynagrodzenia za okres pracy w innej placówce (zgodnie bowiem z art. 495 § 1 Kodeksu cywilnego, jeżeli jedno ze świadczeń wzajemnych stało się niemożliwe wskutek okoliczności, za które żadna ze stron odpowiedzialności nie ponosi, strona, która miała to świadczenie spełnić, nie może żądać świadczenia wzajemnego, a w wypadku, gdy je już otrzymała, obowiązana jest do zwrotu według przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu). Dalsze konsekwencje (jak możliwość rozwiązania z tego powodu umowy przez macierzystego zleceniodawcę albo zastosowania finansowych kar umownych), zależne będą od treści umowy. Niemniej, brak możliwości wykonywania kontraktu przez lekarza „przymusowo” skierowanego do innej pracy, nie powinien być traktowany jako okoliczność zawiniona przez tego lekarza, uzasadniająca uruchomienie takich mechanizmów umownych, skoro na wydanie decyzji administracyjnej lekarz ten nie ma żadnego wpływu, a jednocześnie zobowiązany jest decyzję taką natychmiast wykonać.

Inaczej sytuacja przedstawia się w przypadku zamiaru powierzenia lekarzowizatrudnionemu na podstawie umowy cywilnoprawnej innej pracy przez samego zleceniodawcę. W przeciwieństwie do stosunków kreowanych umowami o pracę, w tym wypadku dyrektor placówki nie może decyzji takiej podjąć samodzielnie i narzucić lekarzowi zatrudnionemu na kontrakcie. W tym zakresie zawsze decydować będzie treść umowy i wola stron. Jeśli zawarta umowa nie przewiduje udzielania świadczeń zdrowotnych w oddziałach zakaźnych, lekarz zatrudniony na podstawie takiej umowy nie ma obowiązku ich wykonywania. Zachowuje przy tym prawo do wynagrodzenia przewidziane w umowie, jeśli pozostaje w gotowości do udzielania dotychczasowych świadczeń, wynikających z umowy. W efekcie, w braku zapisów umownych przewidujących możliwość wykonywania obowiązków związanych z udzielaniem świadczeń zdrowotnych związanych z walką z epidemią, sytuacja prawna lekarzy zatrudnionych na podstawie kontraktów, a nie godzących się na taką pracę, staje się bardziej korzystna, aniżeli lekarzy zatrudnionych na podstawie umów o pracę.

Podobnie, nie można jednostronnie – decyzją dyrektora placówki – zmienić warunków umowy cywilnoprawnej dotyczących ilości i czasu udzielanych świadczeń. O ile więc kontrakt takiej możliwości nie dopuszcza, nie będzie można zobowiązać lekarza do pełnienia dodatkowych dyżurów. Okoliczność ta może mieć istotne znaczenie w sytuacji kadry medycznej pracującej w osłabionym składzie w placówkach macierzystych  z powodu skierowania kolegów do oddziałów zakaźnych mocą decyzji administracyjnych lub poleceń pracodawcy.

3.9. Odpowiedzialność zawodowa

Zgodnie z art. 53 ustawy z dnia 2 grudnia 2009 r. o izbach lekarskich, członkowie izb lekarskich podlegają odpowiedzialności zawodowej za naruszenie zasad etyki lekarskiej oraz przepisów związanych z wykonywaniem zawodu lekarza, zwane ,,przewinieniem zawodowym''. W związku  z tym, pojawia się pytanie, czy odmowa wykonania polecenia pracodawcy lub decyzji administracyjnej, dotyczących pracy przy zwalczaniu epidemii, stanowi przewinienie zawodowe, podlegające karze.

Ustawa o izbach lekarskich nie wskazuje zamkniętego katalogu czynów uznawanych za przewinienie zawodowe oraz nie określa rodzaju kary za poszczególne przewinienia.

Dla ustalenia, czy lekarz może być pociągnięty do odpowiedzialności zawodowej za odmowę wykonania decyzji o skierowaniu do pracy przy zwalczaniu epidemii, w pierwszej kolejności miarodajny będzie art. 2 ust. 1 Kodeksu Etyki Lekarskiej, zgodnie z którym powołaniem lekarza jest ochrona życia i zdrowia ludzkiego, zapobieganie chorobom, leczenie chorych oraz niesienie ulgi w cierpieniu. Drugą przesłanką odpowiedzialności zawodowej jest naruszenie przepisów związanych z wykonywaniem zawodu lekarza, te zaś rozmieszczone są w różnych aktach prawnych.  W omawianym przypadku, znaczenie mieć będzie przede wszystkim obowiązek o charakterze ogólnym wynikający z ustawy o zawodach lekarza  i lekarza dentysty, a to obowiązek udzielenia pomocy lekarskiej w każdym przypadku, gdy zwłoka w jej udzieleniu mogłaby spowodować niebezpieczeństwo utraty życia, ciężkiego uszkodzenia ciała lub ciężkiego rozstroju zdrowia, oraz w innych przypadkach niecierpiących zwłoki (art. 30 ustawy).

Wykonywanie zawodu lekarza w warunkach epidemii wirusa SARS-CoV-2 jest sytuacją nową w praktyce zawodu, trudno zatem oczekiwać jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, jak zachowania takie będą oceniane w orzecznictwie sądów lekarskich. Mając jednak na uwadze dotychczasowe poglądy prezentowane w orzecznictwie sądowym na gruncie art. 30 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty, nie ma jasności co do możliwości przypisywania odpowiedzialności lekarzowi, odmawiającemu pracy w oddziale zakaźnym, w oparciu wyłącznie o zarzut naruszenia obowiązku niesienia pomocy wynikającego z tego przepisu. Dla przykładu wskazać można wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 stycznia 2007 r. (V CSK 396/06), w którym Sąd ten stwierdził, że: „Świadczeniami zdrowotnymi, o których mowa w art. 30 ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r.  o zawodzie lekarza i lekarza dentysty objęte zostały w zasadzie stany nagłe i niespodziewane, których nie można przewidzieć (np. pacjenci z udarem mózgu, zawałem serca, poszkodowani w wypadkach drogowych). Nie są nimi zabiegi, które wprawdzie ratują życie, jednak stosowane są  u chorych leczonych przewlekle, wymagających regularnego poddawania się zabiegom medycznym”. Przypisanie lekarzowi naruszenia obowiązku niesienia pomocy będzie więc każdorazowo wymagało ustalenia konkretnych okoliczności związanych ze stanem zdrowia pacjentów przebywających w oddziale zakaźnym w dacie doręczenia decyzji o skierowaniu i dokonania oceny, czy zachodzi przypadek niecierpiący zwłoki.

Nie należy jednak pomijać faktu, że art. 48 ust. 1 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty wprowadza możliwość powołania lekarza wykonującego zawód, przez uprawniony organ, do udzielania pomocy lekarskiej w celu zwalczania skutków katastrof, epidemii i klęsk żywiołowych na czas ich trwania. Możliwości tej odpowiada ciążący na lekarzu obowiązek realizacji takiej pomocy, którego niewykonanie może zostać uznane za naruszenie przepisów związanych z wykonywaniem zawodu lekarza, stanowiące przewinienie zawodowe.

Adwokat Katarzyna Legień

Załącznik: Zasady kierowania lekarzy do pracy  przy zwalczaniu epidemii koronawirusa – opinia prawna (wersja PDF).

 

Udostępnij